a common reader

verhalen vertellen, een kunst

· 18 November 2012 |  by Janantoon
· Published in: miscellanea
· Tagged with: · ·

Jean Gabin als MaigretDe griep probeert al zijn truken op mijn keel, ingewanden, sinussen, longen. Ik bied moedig weerstand met liters thee-citroen. Verder doe ik niets anders dan op de sofa liggen en lezen, indommelen, nog wat lezen, enz. En wat lees je dan? Niets te moeilijk natuurlijk. Schrijvers die verhalen vertellen.
Recent kocht ik de twee delen die La Bibliothèque de la Pléiade van Simenon publiceerde. Daaruit heb ik op korte tijd twee boeken gelezen: Maigret et les braves gens en L’Homme qui regardait passer les trains. En daarna las ik nog Twee vrouwen van Harry Mulisch.

verhalen vertellen

Maigret et les braves gensDat deed me terug de vraag stellen: wat maakt iemand nu toch tot een echte verhalenverteller? En waarom zijn sommige verhalen zeer goed, maar zijn anderen beklijvend. Of zetten je op je kop. Of draaien je wereld om.
Het zal al duidelijk zijn dat ik de vermelde boeken niet bij die laatste categorie plaats. Ze zijn alle drie goed, op hun manier.
Maigret is sowieso goed. Je weet wat je gaat krijgen en je krijgt het. Goed, het zijn whodunits, maar niet op die oppervlakkige, nogal technische manier van zovele detective-romans. Maigret lees je veel meer omwille van zijn humeur, hoe dikwijls hij zijn pijp opsteekt, of hij un demi of une fine gaat drinken. Hoe hij mensen in zich opneemt, beobacht, en wij die mensen via hem. Het feit dat de moord uiteindelijk opgelost wordt, is soms zelfs spijtig.
L’Homme qui regardait passer les trainsIn zijn ernstige roman L’Homme qui regardait passer les trains beschrijft hij de lotgevallen van iemand die op een bruuske wijze uit zijn burgerleventje wordt gestoten. Enerzijds ervaart hij het als een bevrijding, maar hij heeft dan weer niet het karakter of de ervaring om met die gewonnen vrijheid om te gaan. Hij vermoordt een prostituee en wordt door de politie gezocht. Een groot deel van het boek gaat over het beeld dat van hem geschetst wordt in de kranten, beeld dat hij probeert recht te zetten door brieven te schrijven aan de politie en aan de kranten. Hij is niet diegene die ze beschrijven, maar hij is ook niet meer wie hij vroeger was. Wie dan wel?
Dit thema deed me denken aan Stiller van Max Frisch dat begint met de zin “Ich bin nicht Stiller”. Ook al denken anderen te kunnen bewijzen dat ik hun Stiller ben, dat ben ik niet [meer]. Ik ben [nu] iemand anders. Een roman van een heel andere orde, al vond ik ook hier het thema nogal geforceerd.
Vergeleken worden met Simenon, dat zou Harry Mulisch ongetwijfeld beledigend gevonden hebben. Ik zie echter niet in waarom. Simenon kon echt wel een goed verhaal op papier zetten. Als je in een boek van hem begint, kan je het ook niet weg leggen. Mulisch schrijft zeer goed. Maar dat onderscheidt Twee Vrouwen nauwelijks van andere goede romans. Ondanks alle verwijzingen naar Griekse drama’s die de schrijver erin verwerkt heeft. Het is te vergezocht. Voor mij komen de hoofdpersonen helemaal niet tot leven. Dat hoeft misschien niet altijd, maar als een schrijver met stereotiepen gaat werken, dan moet hij daar echt anders mee aan de slag gaan.
Een voorbeeld daarvan is Mein Name sei Gantenbein van alweer Max Frisch. Daarover zegt hij : “Ich probiere Geschichte wie Kleider”. In deze roman speelt Frisch op overtuigende wijze met enkele personages: Gantenbein, Enderlin, Svoboda, Camilla Huber, Lila. Hij past hen verhalen aan en soms is het niet duidelijk wie nog wie is. Zoals in een theaterstuk een acteur soms verschillende rollen moet spelen. Dit kan het recept lijken voor een oppervlakkige roman, maar niet bij Frisch. Want met dit soort marionettentheater onderzoekt hij op indringende wijze de relatie tussen mensen. De mens en zijn omgeving, der Mann unter Männer, de man in relatie tot de vrouw. Een roman die niet ophoudt te boeien (ik heb hem misschien wel vijf keer gelezen). Overigens verwerkt hij ook zeer geslaagd de Griekse mythe van Philemon en Baucis, zonder ‘diepzinnigheid’, gewoon een verhaal tussen de verhalen.

dunne lijn

Wat maakt dat het ene verhaal je bij de kraag neemt en dooreenschudt en het andere je even laat glimlachen? Waar ligt die dunne lijn? Je zou misschien kunnen denken dat het aan het onderwerp ligt. Je zou kunnen denken dat schrijvers van hier en nu, in onze vredige lage landen, gewoon nooit dezelfde stof kunnen hebben als bv iemand die in Zuid-Afrika leeft. De sterkte van None to accompany me van Nadine Gordimer zou daardoor verklaard kunnen worden. Of Disgrace van JM Coetzee.
Maar hoe verklaar je dan de kracht van bijvoorbeeld Howards End? Forster schrijft toch ook maar over burgerlijke types in een vredig Engeland?
Het kan dus niet (alleen) aan het onderwerp liggen. Aan de schrijver dan. Vrouw of man? Maar in beide ‘kampen’ heb je voorbeelden van leuke-verhalen-vertellers en dooreenschud-verhalen-vertellers. CS Forester en Joanna Trollope versus Virginia Woolf en Gabriel García Márquez, om maar enkele te noemen. Hoog opgeleid (Vladimir Nabokov) of reeds jong aan de slag als automechanieker (José Saramago)?

serendipity

Er lijkt geen duidelijk criterium te bestaan om de goede van de gewone verteller te onderscheiden. De goede schrijver zal — in welke tijd en omstandigheden hij ook leeft — oog hebben voor mensen en hun wereld, zal matuur zijn en intelligent, en zal bovendien de gave hebben om in onvergelijkelijke taal zijn of haar beleving van de mensen en de wereld in boeken te vangen. Pfoe, wat een definitie.
Maar naast die bezielde schrijvers zijn er nog mensen met visie nodig. Visie en middelen. De uitgever die het uitzonderlijk karakter van een boek herkent, en de verkoopbaarheid als voldoende hoog inschat. De boekverzorger die de tekst in een mooie vorm kneedt. De boekhandelaar die het boek in de vitrine wil leggen. En uiteindelijk de lezer die het avontuur van het lezen wil aangaan. Geen geringe onderneming, gezien het geringe aantal boeken dat we in ons leven kunnen lezen.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3