a common reader

Sjostakovitsj rauw in de Vlaamse Opera

· 22 March 2014 |  by Janantoon
· Published in: FOCUS · podiumkunsten  |  2 Comments
· Tagged with: ·

Ausrine StundyteHet doek valt. Alleen Ausrine Stundyte zit nog op de scene. Voor het doek. Ze krijgt onmiddellijk een staande ovatie. Maar ze lijkt verdwaasd: ze zit nog volledig in haar rol als Lady Macbeth. Het duurt even voor ze het tragisch personage van zich kan afschudden en als operazangeres het enthousiasme van het publiek in ontvangst nemen.

eindelijk een opera van Sjostakovitsj

Naar deze opera van Dmitri Sjostakovitsj keek ik al zeer lang uit. Toen ik vorig jaar merkte dat de Vlaamse Opera Lady Macbeth opgenomen had in het programma voor dit seizoen, heb ik geboekt zodra dat kon. Sjostakovitsj wordt niet zo veel gespeeld: af en toe eens een strijkkwartet of pianosonate, een symfonie bijna nooit en al zeker geen opera.

En dan gisteren de première in Antwerpen. Overweldigend. Meer lovende adjectieven ga ik niet gebruiken, want dan devalueert snel de intensiteit van de lof. Overweldigend, alles: de zangers, het koor, de regie, het decor, noem maar op. Ik kan me geen operaproductie herinneren die zo’n indruk op me maakte. De Vlaamse Opera mag al een tijd schouder aan schouder staan met De Munt. En dat doet me dan ook dankbaar terugdenken aan Gerard Mortier, die beide een compleet nieuw elan heeft gegeven.

De stemmen waren prachtig. De Litouwse sopraan Ausrine Stundyte mag trots zijn op een fenomenale prestatie, niet alleen vanwege haar zang, maar ook voor haar theatrale performance. Daarnaast prachtige rollen voor John Tomlinson als Boris en Ladislav Elgr als Sergej. Maar even goed waren de bijrollen en het koor.
Het orkest onder Dmitri Jurowski had een zware taak. Geen rustige begeleidende muziek hier, maar een steeds aanwezige hoofdrolspeler, alsof het orkest de rol speelde van een verteller die steeds het onderliggende drama in de verf zette.

Lady Macbeth uit het district Mtsensk


Het libretto van de opera is gebaseerd op een novelle van de Russische 19de-eeuwse schrijver Nikolaj Leskov, maar Sjostakovitsj heeft er een zeer eigen interpretatie aan gegeven.
Het verhaal draait rond Katerina Ismailova. Zij is de echtgenote van de rijke koopman Zinovi en leeft verveeld en (emotioneel en seksueel) verwaarloosd in een vergulde kooi. Een kooi die op slot zit, niet alleen voor haar, maar ook voor de arbeiders die niet veel meer dan slaven zijn. Ze wordt bovendien nauwlettend in de gaten gehouden door de wantrouwige en geile schoonvader Boris.

Ausrine Stundyte

Ausrine Stundyte

Als Zinovi een tijd weg moet voor de zaak, gebeurt wat te gebeuren stond. De knappe arbeider Sergej weet haar te verleiden — hij ondervindt overigens niet veel tegenwerking. Eindelijk ervaart zij liefde en passie. Boris ontdekt de affaire. Maar in plaats van zich verder te laten onderdrukken, vecht Katerina voor haar droom van een nieuw en vervullend leven. Zij vergiftigt haar schoonvader.
Later moet ook de echtgenoot er aan geloven. Sergej en Katerina gaan trouwen: hij trouwt de zaak en zij de liefde. Maar een werknemer ontdekt het lijk van Zinovi en verwittigt de politie.
Verbanning naar Siberië is het gevolg. Sergej verwijt haar zijn lot en papt aan met Sonjetka. Als Katerina merkt dat ze bedrogen wordt, vermoordt ze Sonjetka (niet Sergej!) en pleegt dan zelfmoord.

De Spaanse regisseur Calixto Bieito heeft het verhaal uit de Russische context weggehaald. We zien een vervuild industrieel complex, koud staal, modder, en een cleane onaantrekkelijke leefruimte. Vervuiling, lompe mensen, politiegeweld, groepsverkrachting, liefdeloze seks, onderdrukking van de vrouw… We hoeven dat niet in het Rusland van de jaren dertig te plaatsen om het herkenbaar te vinden.
Katerina leeft zonder doel: geen kind, niets om handen, niets om van te dromen. Zij mist warmte en aandacht en koestering en weet dat alleen te vertalen in een drang naar seks. Seks krijgt ze, maar niet de warmte en koestering. Dat is haar drama, maar ook het drama van heel de gemeenschap waarin zij leeft.

Dmitri Sjostakovitsj

Sjostakovitsj noemde de opera zelf tragisch-satirisch. Hij had er lang aan gewerkt, maar het enthousiasme bij professionele musici was zeer groot. Reeds op basis van een pianoversie van de eerste twee aktes tekenden zowel het Bolshoy Theater (Moskou) en het Nemirovitsj-Dantsjenko Muziektheater (Leningrad) een contract voor de opera. De opera ging in 1934 in première, gelijktijdig in Leningrad en Moskou, en werd al snel uitgevoerd in heel wat westerse operahuizen. En overal was het een succes.
In 1936 liep de opera nog steeds goed, tot op een dag Stalin met zijn gevolg een opvoering bijwoonden. Het verhaal is bekend: Stalin en konsoorten verlaten ostentatief de zaal en twee dagen later verschijnt in de Pravda een vernietigend artikel.

    Waarom Stalin zo lang gewacht heeft om vernietigend uit te halen naar Sjostakovitsj, is niet duidelijk. Het succes van de opera was toch al een hele tijd bekend. Stalin was echter niet ongevoelig voor kwaliteit en was misschien zelfs wat onzeker tegenover kunstenaars die hij blijkbaar niet kon begrijpen. Terwijl hij een verwoestende arbitraire terreur door het land liet jagen, liet hij kunstenaars relatief ongemoeid.
    Anna Achmatova mocht dan wel niet publiceren, maar ze werd niet geliquideerd zoals zovele gewone burgers.
    Bekend is ook het verhaal van Ossip Mandelstam. Die werd op 14 mei 1934 gearresteerd nadat hij een spotdicht op Stalin had geschreven. Enkele dagen na het arrest kreeg Boris Pasternak een telefoon van Stalin himself. Stalin vroeg Pasternak wat hij dacht over Mandelstams poëzie. Pasternak was compleet verbouwereerd en stamelde een tijd over een verschillende filosofie en een andere poëtisch benadering, tot Stalin hem onderbrak met: “Ik zie het al, je durft je nek niet uit te steken voor een kameraad”.

Het effect op Sjostakovitsj was overweldigend. Wij kunnen ons nu niet meer voorstellen in wat voor een sfeer er toen geleefd werd. Je moet Hannah Arendt doorworstelen om te voelen wat zo’n totalitaire staat deed met zijn burgers.
Voor Sjostakovitsj was een beloftevolle operacarrière plots geschiedenis. Jaren later heeft hij Lady Macbeth nog wel herwerkt en ‘gekuist’ met als nieuwe naam Katerina Ismailova. Maar tekst was verder uit den boze.
In 1962, dus lang na Stalins dood, schreef hij zijn 13de symfonie met gezongen gedichten van Jevgeni Jevtoesjenko, maar zelfs daar kwamen problemen van.

Wat Stalins interventie met zijn muziek deed kan je zeer goed horen in zijn vierde en vijfde symfonie. Net in 1936 werkte Sjostakovitsj zijn vierde symfonie af. Maar na de blaam wou niemand nog die symfonie opvoeren (ze werd voor het eerst opgevoerd op 30 december 1961 onder Kirill Kondrasjin).
De vierde symfonie is een meesterwerk dat dezelfde sfeer als de opera ademt. Het is geen eenvoudige luisteroefening. Sterke, flamboyante passages wisselen af met lyrische interventies, wat dikwijls aan Mahler doet denken. Mahler, ja, maar in plaats van een laat-romantische een zeer moderne symfonie.
Op 21 november 1937 wordt zijn vijfde symfonie opgevoerd met een zeer goede ontvangst. Dit is een symfonie die toegankelijk is (lees voor de brede massa) en duidelijk voldoet aan de vereisten van het socialistisch realisme: simpelere muziek met een klassieke structuur, heroïsch, monumentaal en optimistisch. Sjostakovitsj is dan zo’n meester dat hij — ondanks heel dat keurslijf — er een prachtige symfonie van maakt.


Gerelateerde artikels:


Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

2 Comments

  1. Peter Verhauwen says:

    het felle witte tegenlicht heeft me fysiek ziek gemaakt. ik heb dan vooral van het eerste bedrijf niets meegemaakt. het indrukwekkende decor speelde geen rol in het eerste bedrijf. het 2de bedrijf was regiematig wel op niveau. ik vond dit stuk een gemiste kans. ik had het gevol op een verkeerde kermisattractie te zitten. iets wat niet iedereen fysiek aankan. dat was totaal onnodig. kortom, precies omdat dit een apart en weinig opgevoerd werk is vond ik het vanwege de onnodige versterkingen een gemiste kans. gelukkig had ik toevallig een zonnebril mee en kon ik daarmee de rollocoster uitzitten.

  2. Janantoon says:

    Wel Peter, let’s agree to differ. Ik vond het dermate goed dat ik volgende dinsdag nog eens ga, samen met een aantal vrienden.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3