a common reader

Poging tot het vertalen van Elizabeth Bishop’s gedicht One Art (deel 1)

· 20 December 2010 |  by Janantoon
· Published in: poëzie  |  1 Comment
· Tagged with:

Ik had nog nooit van Elizabeth Bishop gehoord toen ik drie jaar geleden De dood de baas van Harry Kuitert begon te lezen.
In dit boek ordent Kuitert een aantal gedichten rond een thema, telkens een aspect van het omgaan met of ondergaan van de dood. Elk gedicht wordt intensief besproken en geeft dikwijls aanleiding tot overpeinzingen van Kuitert zelf.
Het gedicht van Elizabeth Bishop One Art heeft me toen erg getroffen, zo erg dat ik eerst een bloemlezing van haar gedichten in vertaling van Guus Luijters kocht en daarna haar verzameld werk en een biografie.
Waarom doe ik hier een poging om dit gedicht te vertalen? Om drie redenen. Geen van de vertalingen die ik totnutoe las, van Kuitert (die trouwens slechts een werkvertaling pretendeert), Bernlef of Luijters bevredigde mij volledig. Bovendien, een gedicht vertalen dwingt je zeer nauwkeurig te lezen, en tenslotte, gewoon voor het plezier ervan.

Lees misschien eerst het oorspronkelijk gedicht (Poems, Prose, and Letters, p. 166)

One Art

The art of losing isn’t hard to master;
so many things seem filled with the intent
to be lost that their loss is no disaster.

Lose something every day. Accept the fluster
of lost door keys, the hour badly spent.
The art of losing isn’t hard to master.

Then practice losing farther, losing faster:
places, and names, and where it was you meant
to travel. None of these will bring disaster.

I lost my mother’s watch. And look! my last, or
next-to-last, of three loved houses went.
The art of losing isn’t hard to master.

I lost two cities, lovely ones. And, vaster,
some realms I owned, two rivers, a continent.
I miss them, but it wasn’t a disaster.

—Even losing you (the joking voice, a gesture
I love) I shan’t have lied. It’s evident
the art of losing’s not too hard to master
though it may look like (Write it!) like disaster.

Aandachtig lezen, dat begint al met de titel. One Art is niet Een Kunst, eerder ‘wat een kunst’, ‘nogal een kunst’. Ik dacht mijn vertaling met het laatste alternatief te beginnen tot ik de versie van Bernlef zag: Een hele kunst. Perfect.
Heb je het gedicht gelezen? Wat denk je van dat dwingend rijm: master, disaster, faster, vaster… De kern van het gedicht is het woord disaster. Elke andere strofe eindigt ermee en het is het laatste woord van het gedicht. En dit is mijn belangrijkste bezwaar tegen de vertaling van Guus Luijters, dat hij dat woord disaster gewoon niet vertaalt en daardoor de essentie van het gedicht verliest. Ik ben overigens niet de enige die zo denkt. In een bespreking van Bernlefs essaybundel De tweede ruimte. Over poëzie in deReactor lees ik:

Niet alle vertalingen die Bernlef bespreekt, vallen bij hem in goede aarde. Vooral Guus Luijters’ vertaling van werk van Elizabeth Bishop, uitgebracht onder de titel Verliezen is een kunst, moet het ontgelden. Bernlef vertaalde voor een deel dezelfde gedichten en maakt een vergelijking: ‘Het gaat me daarbij niet om betweterigheid maar om via vergelijking van het werk van twee vertalers iets meer te weten te komen over de specifieke eigenschappen van het werk van deze Amerikaanse dichteres.’ Maar onder de streep neemt Bernlef precies één ‘vertaalvondst’ over. Verder laat hij weinig van Luijters vertaalwerk heel: ‘Deze gedichten gaan hem duidelijk boven zijn macht.’
deReactor

Ik vind wel dat Luijters enkele goede vertaalvondsten heeft, maar hij draait zich vooral in bochten om het rijmschema aan te houden en verliest daarmee de dramatische inhoud uit het oog. Gallemiezen — waar haalt hij het — om te rijmen op kniezen…
Ter vergelijking kan je op deze knappe site de vertaling van Bernlef lezen.

Wat gebeurt er eigenlijk in het gedicht? Het gaat over verliezen en over een ramp. En zij beweert dat verliezen geen kunst is, maar spreekt dat al tegen in haar titel, een hele kunst. En ook dat verlies geen ramp is. Dat probeert ze aan te tonen met voorbeelden van verlies die steeds intenser worden: sleutels, de horloge van haar moeder, een geliefde woning, een geliefd land. Een crescendo als in de bolero van Ravel.
Maar dan verliest ze een geliefd iemand, en dat verlies zal ook wel te leren zijn, maar plots is er een nuance: “isn’t hard to master” wordt “is not too hard to master”. Want al wil ze het niet direct toegeven, dit lijkt (Schrijf het!) wél een ramp.

Zowel Bernlef als Kuitert gebruiken het woordje ramp, maar plaatsen het niet achteraan in de versregel. Ik vind echter dat het gedicht met dat woord moet eindigen omdat alle kracht daarin gebundeld zit en heb mijn vertaling daarnaar opgebouwd. Bij het vertalen had ik geen van de andere versies binnen handbereik. En mijn vertaling probeert alleen maar een gezel te zijn bij het origineel.

Een hele kunst

De kunst van het verliezen is niet hard te leren;
zoveel dingen lijken gevuld met de wil
om verloren te gaan: hun verlies is geen ramp.

Verlies iets elke dag. Aanvaard het gedoe
van de verloren sleutels, het slecht bestede uur.
De kunst van het verliezen is niet hard te leren.

Oefen dan verder verliezen, sneller verliezen:
plaatsen, en namen, en waarheen je dacht
te reizen. Niets daarvan blijkt een ramp.

Ik verloor mijn moeders klok. En zie! mijn laatste
of voorlaatste van drie geliefde huizen verdween.
De kunst van het verliezen is niet hard te leren.

Ik verloor twee steden, heerlijke. En, grootser,
enkele van mijn rijken, twee rivieren, een continent.
Ik mis ze, maar het was geen ramp.

—Zelfs jou verliezen (de grappende stem, een gebaar
waarvan ik hou) ik zal niet gelogen hebben. ‘T is evident,
de kunst van het verliezen is niet té hard om te leren
hoewel het misschien lijkt op (Schrijf het!) op een ramp.

© vertaling Jan Mariën

(Een tweede vertaalpoging vind je hier.)

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

One Comment

  1. liliane versluys says:

    ‘t is een heel mooi gedicht Jan en je schrijft er goed over. Je vertaling is Ok, niet zo dichterlijk, maar verhelderend, trouw, zoals een vertaling moet zijn eigenlijk. Bravo !



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3