a common reader

Per Olov Enquist en de stille revolutie

· 22 October 2014 |  by Janantoon
· Published in: andere literatuur · FOCUS · geschiedenis
·

Per Olov EnquistPer Olov Enquist is een gevierd Zweeds schrijver, vooral van historische romans, en ik kende hem niet. En het was nota bene een Europeeër uit het zuiden die me de noordse schrijver aanstipte. Want onlangs kocht ik een heerlijk boekje van Alessandro Baricco: Een bepaald idee van de wereld1. Niet echt een geweldige titel, maar wel een knappe verzameling boekbesprekingen die hij voor La Repubblica schreef. Sommige schrijvers en boeken kende ik al, maar er waren verschillende auteurs bij die me niets zeiden.

Daardoor kocht ik Der Besuch des Leibarztes van Per Olov Enquist. In het Duits omdat het nog een beetje de geur van het Zweeds heeft, dat ik niet kan lezen. En het is een mooi uitgegeven boek.

Per Olov Enquist, Der Besuch des LeibarztesIedereen die de film En kongelig affære (A Royal Affair) gezien heeft, kent het verhaal (enigszins). Maar de film baseerde zich op een roman van de Deense schrijfster Bodil Steensen-Leth. Chauvinisme? Of was Enquist te scherp? Want de koning in de film heeft weinig te maken met koning Christiaan VII zoals hij uit deze historische roman te voorschijn komt. In een interview met Stine Jensen zegt Per Olov Enquist: “Voor Het bezoek van de lijfarts las ik alles over Struensee: de proefschriften, de Duitse romans en zelfs een Hongaars toneelstuk en begon fragmenten te schrijven. Ik wist nog niet wat het zou worden, een film, een toneelstuk of een roman. Het werd dat laatste. Er was wel een toneelstuk over hem verschenen in Denemarken, maar nog geen roman.”

De gebeurtenissen zijn snel verteld. Denemarken 1768. Christiaan VII is 19 jaar oud en al twee jaar koning. Hij ziet er uit als een jongetje (of meisje) van 15. Hij is labiel en angstig. Toch is hij niet onbegaafd. Hij spreekt vlot Duits en Frans en zal zelfs een briefwisseling aangaan met Voltaire. Hij is pas getrouwd met de vijftienjarige Engelse prinses Caroline Mathilde, zonder dat een van beiden daaromtrent een vinger in de pap hadden.
Christiaan heeft een verschrikkelijke jeugd gehad. Zijn afwezige vader was een dronkenlap en hoerenloper. Moeder jong gestorven. Een gouverneur die om niets lijfstraffen uitdeelde. De werkelijke machthebbers en bestuurders van het land — een aantal staatsministers en religieuzen die alle postjes en macht verdeelden — hadden geen belang bij een evenwichtige en gezonde koning. Zolang hij hun decreten kon ondertekenen was het allemaal om het even. Liever een dwaze dan een bemoeizieke koning.
Als Christiaan een Europareis wil maken, vindt zijn omgeving het noodzakelijk hem te laten begeleiden door een lijfarts, gezien zijn woedeaanvallen en labiel gedrag.

Daardoor kwam Johann Friedrich Struensee in beeld. Een Duitse arts die in het havenstadje Altona, vlak bij vrijstad Hamburg, werkte. Hij was vrijdenker, experimenteerde met inentingen tegen de pokken, en praatte graag met een aantal vrienden die door de Verlichting aangestoken waren. Schoorvoetend gaat hij in op de uitnodiging om de lijfarts van de koning te worden, maar al gauw trekt hij zich het geestelijke lot van de koning aan. Zij worden vrienden. Christiaan vertrouwt hem volledig en laat hem wetten ontwerpen en uiteindelijk krijgt Struensee de volmacht om te regeren zonder de handtekening van de koning!

Struensee zet zich aan het werk en vaardigt decreet na decreet uit om de zeer achterlijke Deense samenleving (nog lijfeigenen, folteren als standaard ondervragingsmethode, vierendelen, enz) te humaniseren. Goed uitgedachte, goed geschreven decreten, maar honderden op enkele jaren en zonder enige voedingsbodem. Hij wordt dus zoiets raar als een verlicht salondespoot. Hij heeft Voltaire gelezen en de encyclopedisten, maar helaas niet Machiavelli. Politiek is hij helemaal niet onderlegd en hij maakt vijanden bij de vleet. Zo schaft hij de censuur af, wat prompt door zijn tegenstanders gebruikt wordt om een golf van pamfletten en spotschriften tegen zijn beleid te verspreiden.

De jonge koningin heeft de koning weliswaar een troonopvolger gebaard, maar liefde of aantrekkingskracht kwam daarbij niet te pas. Een echtelijk leven hebben zij niet. Zij wordt ook geïmponeerd door de zachtzinnige dokter en zij worden verliefd, overigens met de zegen van de koning zelf. Een dochtertje wordt uit dit liefhebbende koppel geboren, maar dat is het begin van het einde. De vele vijanden verenigen zich. Ze bewijzen majesteitsschennis. Struensee wordt gearresteerd, veroordeeld en terechtgesteld. De koningin wordt uitgewezen. Alle decreten worden teruggedraaid.

Zo eindigde de top-down revolutie in Denemarken, luttele jaren voor de Franse revolutie heel Europa op zijn kop zet. Het is een zeer goed geschreven roman, niet alleen door die enkele personen, gevangen in een maalstroom, maar doordat zo tussen de regels veel over het politieke bedrijf verteld wordt. Zuiverheid en goede bedoelingen zijn niet de eerste vereisten.

Om de kwaliteit van de roman te illustreren, laat ik Baricco verder aan het woord over Per Olov Enquist (en dat illustreert tegelijk Bariccos boekje):

Hij schrijft helder, met duidelijke, nooit banale structuren, een betoverend ritme en razendsnelle tempowisselingen. Zelden forceert hij de dingen, en vaak lijkt hij ze alleen maar te begeleiden, zoals maar weinig schrijvers dat kunnen. Hij heeft een toon waarvan ik nooit echt het geheim heb weten te ontdekken: ik geloof dat die begint met een soort kilte als van een medisch rapport, en dan laat hij hem langzaam verwarmen op het vuurtje van zijn eigen verwondering. Het resultaat is vreemd: het is alsof je een notaris een testament hoort voorlezen, maar het is zijn eigen testament en dus klinkt zijn stem warmer, elk woord is vol van allerlei betekenissen, en dat geheel is volkomen uniek — ordelijk maar uniek. Eén ding in het bijzonder vervult mij met bewondering en afgunst: hij heeft een onthutsende manier om je vast te grijpen, waar je ook bent, en je midden in de verhalen die hij vertelt te plaatsen: er zijn heel wat schrijvers die dat kunnen, maar hij doet het zo onopvallend, als een bescheiden ambachtsman, dat het je overvalt. Ineens zit je ermiddenin, maar dan ook echt hartstikke ermiddenin, en je hebt niet eens in de gaten dat iemand je bij de hand heeft genomen en je neergezet op dat schaakbord waar je niets vanaf wist.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.

  1. Alessandro Baricco
    Een bepaald idee van de wereld
    Alessandro Barrico, Een bepaald idee van de wereld



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3