a common reader

kijk maar, er staat niet wat er staat

· 15 December 2013 |  by Janantoon
· Published in: FOCUS · fotografie · politieke leugens
·

Gie van den Berghe, Kijken zonder zien

Anders dan bij tekst heeft iedereen bij een beeld vrijwel meteen een interpretatie klaar. Kijken en zien gaan ook sneller in hun werk en kosten minder moeite dan lezen of aanhoren. Trefzekere beelden maken in een oogwenk iets duidelijk en kunnen ook makkelijk bijgehouden en herinnerd worden. Een beeld is, luidt het sinds mensenheugenis, duizend woorden waard.

De persiflage op Martinus Nijhoffs “Lees maar, er staat niet wat er staat” is erg toepasselijk op dit boek. Een beeld is duizend woorden waard, maar heel dikwijls zegt een beeld zonder tekst, zonder context, helemaal niets. In Kijken zonder zien analyseert Gie van den Berghe het gebruik en misbruik van de context bij een aantal historische foto’s.
Bekijk deze overbekende foto:
Robert Capa
Als je niets weet over de context, wat zie je dan? Een gewapende man, vallend. Waardoor? Dat is niet zichtbaar: geen kogelwond of andere duidelijke blessure. Is hij uitgeschoven? Wie is het? Waar? Veel is er niet te zien: een heuvel met stoppelgras, open lucht. Wanneer?
Al deze vragen krijgen pas een antwoord door tekst — een getuigenis, een verhaal — die bij de foto geplaatst wordt. In dit geval is Robert Capa zelf nogal vaag gebleven over de omstandigheden. Historici hebben geprobeerd de omstandigheden op te diepen, zonder een sluitend antwoord te vinden. Toch heeft de foto een enorme internationale weerklank gehad, met de uitleg die we allemaal kennen: een soldaat van de Republikeinse militie wordt neergeschoten tijdens een aanval. Al is dit waarschijnlijk niet het geval voor de man op de foto, als generiek beeld klopte het wel. En daardoor had het ook zijn impact. Het beeld zegt wel duizend woorden, maar pas als het gekaderd werd binnen een verhaal. Tekst dus.

Foto’s hebben dikwijls zo’n kracht (bewijskracht?) omdat gedacht wordt dat de lens niet kan bedriegen. In dit boek lees je dat dit helemaal niet zeker is. De lens van een camera bestrijkt slechts een deel van een entourage, focust op een deel van een gebeurtenis. Het encadreren is al een keuze van de fotograaf. Wat hij wil of niet wil laten zien.
En als de foto dan al gemaakt is, wordt zij niet steeds volledig gebruikt. Soms haalt men er een stuk uit om een bepaalde visie te benadrukken of om onaangename connotaties te verdoezelen. Manipulatie die je niet ziet als je het origineel niet kent.
Het interessante van dit boek is dat het hier niet gaat over de bekende gevallen van vervalsing van foto’s, zoals bijvoorbeeld het wegwerken van Trotsky op foto’s van Lenin. Gie van den Berghe bekijkt het gebruik of misbruik van foto’s in een bepaalde context. Of in een foute context. Zo is er de foto van de Vélodrome d’hiver te Parijs. Daar werden tijdens de oorlog na een grote razzia massa’s joden verzameld om naar vernietigingskampen verstuurd te worden. In heel wat publicaties werd als illustratie een foto gebruikt die later door een historicus anders geduid werd: niet joden, maar in 1944 opgepakte collaborateurs staan op de foto!
Knap is ook hoe hij de wisselende verhoudingen tussen fotograaf, dader, slachtoffer en gebruiker analyseert. SS-ers namen foto’s van joden die uit brandende huizen van het ghetto van Warschau sprongen. Voor hen waren het trofeeën, daderfoto’s, later werden het slachtofferfoto’s en bijvoorbeeld als bewijsmateriaal gebruikt in de processen van Nüremberg.

Gie van den Berghe heeft een knap boek geschreven. Het zet aan tot nadenken. Tegelijk ook geeft het een gevoel van onmacht. We worden overstelpt door beelden. De oorsprong en correcte context terugvinden is voor de gewone sterveling gewoonweg onmogelijk. Voor de vijftien behandelde foto’s werd al heel wat studiewerk gedaan door verschillende onderzoekers en historici. Voor het beeldmateriaal dat wij dagelijks voorgeschoteld krijgen zijn wij overgeleverd aan de goodwill en de ethische normen van fotografen, journalisten, redacteurs, uitgevers, enz.

Gie van den Berghe heeft ook nog een interessante website: Serendib.

Verwante lectuur:

Susan Sontag, Regarding the Pain of Others John Berger, About looking
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3