a common reader

Gilgamesj

· 29 March 2014 |  by Maarten
· Published in: FOCUS · geschiedenis · poëzie
·

Het Gilgamesj-eposHet Gilgamesj-epos

Interessante boeken

Ik kocht Gilgamesj niet als ontspannende lectuur, noch omwille van zijn literaire kwaliteiten. Ik kocht het niet omdat ik er iets uit wou leren. Neen, ik kocht het als een simpele assertie, een toegeving aan mezelf:
Ik verzamel graag interessante boeken.

Geschiedenis

En interessant is Gilgamesj zeker. Kijk alleen al maar welke plaats het werk krijgt in Peter Watson’s “Chronology of Ideas”, uit zijn onvergelijkbare boek Ideas: A History from Fire to Freud:

60,000-40,000 years ago: ‘Creative explosion’: cave art and carvings in abundance
14,000-6,000 years ago: domestication of plants and animals
11,000 BC: first use of clay
5500 BC: first writing, in India
after 2900 BC: Gilgamesh — first imaginative epic

In moderne termen zouden we dit het eerste echte boek noemen. Historisch realisme is uiteraard niet direct de sterkste eigenschap van dit epos, maar Gilgamesj blijkt wel een historisch figuur te zijn. Hij was koning van Uruk in de 27ste eeuw voor Christus. Uruk was toen één van de belangrijkste steden van Mesopotamië, het Tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris: “de wieg van de beschaving”. De Sumeriërs, de toenmalige inwoners van Mesopotamië, vonden niet alleen het spijkerschrift uit, maar ook de strijdwagen, misschien zelfs het wiel, de eerste wetteksten, ze waren de eerste beschaving waar metalen een belangrijke rol speelden, en ga zo maar door.

Het Gilgamesj-epos is de belangrijkste overlevering van dit indrukwekkend volk. De hele context van die overlevering maakt het natuurlijk nog wat interessanter. Het verhaal werd, gespreid over heel wat eeuwen, ettelijke keren opnieuw verteld, in op zijn minst het Sumerisch, het Oudbabylonisch, het Hittitisch, en het Assyrisch. Elk van die nieuwe vertellingen bracht ook variaties op de tekst met zich mee. Rond 1200 voor Christus maakte een priester-schrijver uit Uruk de laatste herziening, die de huidige “Standaardversie” in twaalf kleitabletten vastlegt. Archeologen hebben die tabletten moeizaam samengesteld uit diverse fragmenten uit het hele Midden-Oosten, maar voornamelijk uit de bibliotheek van een Assyrische koning uit de zevende eeuw voor Christus — die jammer genoeg dan weer is verspreid geraakt, zonder enige traceerbaarheid, over ettelijke musea en kleine antiquairs. Kort gezegd: er is niet één Gilgamesh-epos, er zijn honderden stukjes epos. Eposjes, zeg maar.

Ik ben geen historicus, en de schrijfstijl was me dan ook erg vreemd. Belangrijke dramatische wendingen zitten soms verborgen in een kort zinsfragment, terwijl relatief onbelangrijke passages dan weer vaak lang uitgesponnen worden. De personages — mensen en goden — zijn meestal zó wispelturig in hun emoties dat het verwarrend wordt. Het verhaal kent geen opbouw om over te spreken. Wellicht werd dit epos niet zozeer gelezen dan wel verteld, zodat de verteller een dramatische toets kon voorzien wanneer nodig? Maar ondanks dit alles was het geheel toch nog simpel genoeg om vlot leesbaar te zijn.

Het verhaal

Het verhaal is eigenlijk in twee grote delen op te delen. In het eerste stuk moet Gilgamesj zijn overschot aan kracht, energie en testosteron ergens kwijt. De goden brengen Enkidoe, een even sterke kerel, op zijn pad, en samen gaan ze op pad om een berucht monster te verslaan. Nadat deze heldendaad is uitgevoerd komen ze in de problemen bij de goden. Na een paar volstrekt ongerechtvaardigde plotwendingen sterft Enkidoe. (Het idee dat de goden rechtvaardig zouden moeten zijn bestond duidelijk nog niet.)

In het tweede stuk is Gilgamesj zozeer onder de indruk van de dood van zijn vriend, dat hij zijn eigen dood voor altijd wilt ontlopen. Hij maakt heel wat omzwervingen, en komt uiteindelijk aan bij Oetnapisjtim, de enige mens — nu ja, op zijn vrouw na — die het eeuwige leven heeft. Dat eeuwige leven hebben ze verdiend, zo vertelt Oetnapisjtim, omdat ze lang geleden als enigen aan “de grote vloed” ontsnapt zijn. Na deze vertelling wordt Gilgamesj weer naar huis gestuurd, maar op het laatste moment krijgt hij toch te horen waar hij een verjongingsplant kan vinden. Gilgamesj vindt die plant, maar een slang gaat er mee vandoor, haar oude huid achterlatend. Gilgamesj komt dus als gewone sterveling weer terug in Uruk aan — maar hij wordt natuurlijk wel gevierd met dit epos als “Hij die alles gezien heeft, de grondvesten van de wereld”.

Mijn lezing

Bij het eerste stuk dacht ik aan De gelukkige krijgers van Halldór Laxness. De sages die daarin verhaald worden zijn ostentatief nutteloos, of erger. De kracht en dapperheid van de helden ten spijt, wordt de lezer gedwongen te denken: waarom zijn dit heldendaden? Als lezers en luisteraars in de oudheid de heldendaden van Gilgamesj en Enkidoe ernstig namen, moet ik concluderen dat de kloof tussen hen en mezelf als moderne lezer niet uitsluitend in jaren kan worden gemeten.

Het tweede stuk sprak me heel wat meer aan. Het gaat over de fascinatie met de dood, en over de zoektocht naar eeuwige jeugd. Wanneer Oetnapisjtim Gilgamesj vertelt: “Niemand wil de dood zien,” spreekt hij, door de eeuwen heen, ook tegen ons. Wanneer Gilgamesj tijdens zijn zoektocht naar onsterfelijkheid te horen krijgt: “Het leven dat je zoekt, zul je zeker niet vinden. […] Dus, Gilgamesj, eet je dik! Maak pret, vier dagelijks feest!,” lijken de woorden tot ons persoonlijk gericht. En wanneer tot slot de slang zijn oude huid afwerpt, moeten we wel samen treuren met Gilgamesj.

Het “grote vloed” verhaal van Oetnapisjtim is natuurlijk ook fascinerend. Er komt nog geen zonde aan te pas — dat heeft het Israelische volk kennelijk pas later verzonnen. De goden vatten simpelweg, zonder duidelijke reden, het plan op een vloed te ontketenen. Maar zodra die vloed er effectief is, schrikken ze er zelf van. Gelukkig hebben ze Oetnapisjtim gewaarschuwd, die dus op tijd een boot kon bouwen, maar hun berouw over de verschrikking die ze op de wereld hebben losgelaten is duidelijk.

Ongetwijfeld valt uit dit verbluffend overblijfsel van meer dan vierduizend jaar geleden nog veel meer te analyseren voor archeologen, geschiedkundigen, theologen, en taalkundigen. Voor mij was interessant al goed genoeg.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3