a common reader

Gajto Gazdanov en zijn fantoom

· 12 April 2014 |  by Janantoon
· Published in: FOCUS · Russische literatuur
· Tagged with:

Gajto Gazdanov, Het fantoom van Alexander WolfDe roman van Gajto Gazdanov, Het fantoom van Alexander Wolf, wordt vereerd met een eigen website waar de beide uitgevers zich verantwoorden:

Wij begrijpen uw vraag: Waarom geven twee verschillende uitgeverijen samen een boek uit? Het antwoord is eenvoudig: omdat wij, de uitgevers van Uitgeverij Cossee en Lebowski Publishers, Christoph Buchwald en Oscar van Gelderen, onafhankelijk van elkaar verliefd werden op Gajto Gazdanovs ‘vergeten meesterwerk uit de wereldliteratuur’ Het fantoom van Alexander Wolf. Als ware het een roman van Gazdanov zelf – die immers vaak schrijft over levens die parallel verlopen maar elkaar niet kruisen, mensen op zoek naar de ander en naar zichzelf – zo kwam het tot deze fortuinlijke samenwerking.

Op de site gajtogazdanov.nl wordt de auteur en het boek besproken en vanzelfsprekend worden er vele lovende kritieken geciteerd. Sommige van die critici hebben het boek duidelijk niet gelezen.
Het past een uitgever natuurlijk om reclame te maken voor een boek. Misschien lukt het hem zelfs een bestseller te maken van een roman van een vergeten schrijver (met als bonus dat er in het geval van Gazdanov geen royalties moeten betaald worden). En volledig belangeloos natuurlijk, want het is algemeen bekend dat uitgevers de winsten van bestsellers gebruiken om degelijk maar minder commercieel werk van serieuze auteurs te kunnen uitgeven. Lovenswaardig.
Gazdanov wordt op enkele plaatsen zelfs vergeleken met Nabokov! En ik zou dat ook willen doen, met name met zijn roman The Real Life of Sebastian Knight. Er zijn gelijkenissen omdat beide romans verhalen van een zoektocht naar een — lijkt het — ongrijpbaar iemand.

Gajto Gazdanov

Ergens in het midden van het boek wordt het thema van de roman duidelijk gemaakt in een raamvertelling. Iemand vertelt — niet bijster goed — een oud Perzisch verhaal. Ik geef dit verhaal in de prachtige poëtische versie van P.N. van Eyck:

    De tuinman en de dood

    Een Perzisch Edelman:

    Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
    Mijn woning in: “Heer, Heer, één ogenblik!

    Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
    Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

    Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
    Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

    Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
    Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!” —

    Van middag (lang reeds was hij heengespoed)
    Heb ik in ‘t cederpark de Dood ontmoet.

    “Waarom,” zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
    “Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?”

    Glimlachend antwoordt hij: “Geen dreiging was ‘t,
    Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

    Toen ‘k ‘s morgens hier nog stil aan ‘t werk zag staan,
    Die ‘k ‘s avonds halen moest in Ispahaan.”

Zo wordt de roman beschreven door de uitgevers: “Een jonge soldaat van de Witte Garde herinnert zich hoe hij in de Russische burgeroorlog een man die hem in de steppe achtervolgde, neerschoot en op diens paard ontvluchtte. Wanneer hij deze gebeurtenis vele jaren later in een Engelstalige roman van een zekere Alexander Wolf tot in het kleinste detail beschreven vindt, concludeert hij dat zijn toenmalige achtervolger nog moet leven…”

Hij gaat dan ook op zoek naar die Alexander Wolf, want deze ingrijpende gebeurtenis blijft hem steeds maar achtervolgen. De hoofdfiguur en ik-figuur, de jonge soldaat wiens naam we nooit te weten komen, heeft geen geluk met zijn zoektocht. Het spoor loopt dood bij de Engelse uitgever van Alexander Wolf.

Gelukkig is er nog het Lot, ook wel het Toeval genaamd, dat figuren op zijn pad zet die wél enige band met Alexander Wolf hadden. De gewone lezer ziet dat al een mijl ver aankomen, maar de hoofdpersoon heeft niets in de mot en blijft zijn halfbakken filosofische platitudes rondstrooien. Met andere woorden: de schrijver onderschat zijn lezers, tenzij hij meende te schrijven voor ongeletterde Russische boeren.

Dan is er nog een vrouw waarop de naamloze soldaat verliefd wordt. Bladzijden lang beschrijft hij waarom die vrouw zo uitzonderlijk is, maar dat maakte haar helaas nog niet tot een levend personage. Gazdanov wil veel te veel uitleggen in zijn roman, maar slaagt er niet in wat dan ook pakkend of levendig te maken. Ook al niet de mysterieuze Alexander Wolf, die gelooft dat hij destijds had moeten sterven en slechts een geleend leven leidt. Het is snel duidelijk hoe hij aan zijn einde zal komen. Daarvoor echter moet er nog gauw-gauw een criminele figuur als een deus ex machina opgeroepen worden om de revolver in de eindscène te verklaren. Geeuw.

Vladimir Nabokov

Het lijkt misschien niet eerlijk om de vergeten Gajto Gazdanov te vergelijken met Vladimir Nabokov. Maar er zijn enkele oppervlakkige gelijkenissen. Ze waren ongeveer even oud (geboren in 1903 en 1899 respectievelijk) en waren beiden schrijvers in ballingschap met zeker in het begin alleen de Russische diaspora als publiek.
Tussen deze roman en The Real Life of Sebastian Knight bestaan ook enkele parallellen. Het was de eerste roman die Nabokov in het Engels schreef. Hij schreef er aan in de winter van 1938-39 en het werd in 1941 gepubliceerd. Gazdanov’s roman verscheen in een Russisch emigrantentijdschrift in 1947/1948 en voor het eerst in Engelse vertaling in 1950.
Beide romans beschrijven de zoektocht van de ik-figuur naar iemand die zeer belangrijk was in hun leven, en die ze nauwelijks — of niet — zullen ontmoeten. Dus een zoektocht naar iets wat hun leven een bijzondere zin gegeven heeft, en misschien bij uitbreiding naar de zin van het leven zelf.

Ik wil Gazdanov niet verdenken van plagiaat, maar er zijn wel gelijkenissen. In The Real Life of Sebastian Knight gaat de quasi anonieme verteller — alleen aangeduid met de letter V. — op zoek naar zijn Russische halfbroer Sebastian Knight. Deze is schrijver geworden, in het Engels, en V. vangt ook bot bij zijn uitgever.
Daarna gaat V. op een lange queeste in de Vogezen, in Parijs en het Franse platteland en ontmoet vooral vrouwen die mogelijk een relatie met zijn broer gehad hebben. Alles baadt ook in een mysterieuze sfeer, maar hier komen de personen wél tot leven. Je hebt als lezer zelfs zin om de romans van Sebastian Knight te kunnen lezen, maar dat zijn natuurlijk slechts titels. Alleen Alessandro Baricco heeft zo’n roman in een roman tot leven geroepen.

V. slaagt er niet in zijn halfbroer te ontmoeten. Hij lijkt — als in een droom — steeds buiten het bereik van V. te zijn, als een magneet die een andere magneet afstoot. Dit verhoogt alleen maar de dramatische spankracht van de roman, terwijl we bij Gazdanov het gevoel hebben een goedkope whodunnit te lezen.
Bij Gazdanov ontmoeten de twee protagonisten mekaar wel, maar het komt nooit tot een echt gesprek. En het onvermijdelijke einde lijkt er aangeplakt, en voelt zeker niet aan als de dramatische culminatie van een onontkoombare lotsbestemming.

En bij Nabokov lees je nooit, nooit, kitsch als dit:

Een Hongaars zigeunerorkestje speelde – met huilende vioolklanken, met onveranderlijk zwaarmoedig-verleidelijke langgerekte melodieën die plotseling afbraken, waarna een snel ritme inzette dat leek op een weergave in klanken van de galop van paarden over een enorme denkbeeldige vlakte.


Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3