a common reader

Bernlef’s hersenschimmen

· 11 November 2012 |  by Janantoon
· Published in: Nederlandse literatuur
· Tagged with:

Bernlef HersenschimmenOp 29 oktober 2012 overleed Bernlef. Daardoor keek ik enkele van zijn romans terug in en vanzelf begon ik Hersenschimmen te herlezen. Dat gaat snel, het zijn slechts 162 pagina’s.
Ik las het de eerste keer vijfentwintig jaar geleden. Alle details kon ik me natuurlijk niet meer herinneren, maar wel de beklemmende sfeer. Het boek heeft niets van zijn beangstigende kracht verloren.

hersenschimmen

De sterkte van de roman is dat de hoofdpersoon, de stilaan dementerende Maarten Klein, ook de verteller is, de ik-persoon. Hij was secretaris van een maritieme onderzoeksorganisatie en was voor zijn werk naar Noord-Amerika verhuisd. Daar woont hij nu met zijn vrouw Vera, op ruste zoals men zegt. Met weinig om handen. Een leven dat zich moet vullen met heel kleine dingen: ‘s morgens de buitentemperatuur checken, kijken naar de kinderen uit de buurt die met de bus naar school gaan, enzovoort.
Het boek begint dan ook mijmerend. Maarten kijkt naar buiten, het sneeuwlandschap, vraagt zich af waarom de kinderen niet aan de bushalte staan en zijn geest vult zich met herinneringen aan zijn vader.
Een beetje later drinken zijn vrouw en hij koffie.

‘Waar blijven de kinderen toch?’
‘De kinderen? Waar zouden die anders zijn dan in Nederland?’
‘Nee, ik bedoel die van hier.’ Ik wijs naar buiten. ‘De kinderen van Cheever, van Robbins en Tom Richard.’
‘Maar Maarten, het is zondag vandaag. Kom je thee wordt koud.’

Tussen haakjes, ik herinnerde mij koffie en bij het overtypen van dit fragment lees ik thee. Een kleine vergetelheid, toch? Ach ja, het is zondag. Dat overkomt iedereen. Maar bij Maarten beginnen we meer en meer zulke dingen te ontdekken en ze worden snel erger. Dat merkt de lezer dan aan de reacties die de niet-begrijpende Maarten krijgt van zijn vrouw en van anderen, buren, iemand uit de bibliotheek en zo.
De aftakeling gaat bijzonder snel, het verhaal wordt verwarder, onsamenhangend. Op het einde van het boek zijn het alleen nog maar flarden, beelden, psychedelisch zou je haast zeggen.

dementie

Dementie werd wel meer beschreven. Ik denk dan bijvoorbeeld aan Der Mensch erscheint im Holozän van Max Frisch. Maar in deze roman, trouwens ook zeer sterk, wordt de protagonist van buitenaf beschreven door de alziende schrijver.
Dementie is misschien een nog erger spookbeeld voor de ouder wordende mens dan kanker. Het verliezen van de grip op zijn eigen geest en de werkelijkheid rondom hem, boezemt de mens angst in. Max Frisch heeft die angst zeer goed onderzocht in zijn Tagebuch 1966-1971.
De reële verschrikking van dementie vind je ook terug in het leven van Iris Murdoch, die zelfs niet meer wist dat ze een wereldberoemde schrijfster was. Haar man, John Bayley, beschreef dit verschrikkelijk proces in Iris: A Memoir of Iris Murdoch. Dit boek werd zeer goed verfilmd met Judi Dench als de oudere Iris.

Ik ga mijn zoektocht naar dementie in literatuur niet verder zetten. Geen hersenschimmen meer. Eerder zal ik hout vasthouden. Gelukkig heb ik mijn bureau uit eik gemaakt.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3