a common reader

Berlinde De Bruyckere, misselijkmakend mooi

· 6 November 2014 |  by Janantoon
· Published in: beeldhouwkunst · FOCUS
· Tagged with:

Berlinde De Bruyckere: SchmerzensmannIk dacht eerst mooi weg te laten, maar dan zou de titel wat te eenzijdig geweest zijn, hoewel ik misselijkmakend niet negatief bedoel en mooi voor mij geen noodzakelijk adjectief voor kunstwerken is.

misselijkmakend

Toen ik voor het eerst een beeld van Berlinde De Bruyckere zag — het was uit de reeks Rodt — was ik ontdaan. Ontdaan of gechoqueerd, alleszins uit mijn zekerheid geduwd. Een beeld dat is hout of brons, steen of marmer, eventueel kunststof en/of gevonden voorwerpen. Maar zo’n gewei uit was? Met bloed1 er aan (het zegt iets dat ik eerder bloed dan rode verf zag)? En bij mekaar gehouden door stukjes rood textiel, die op een vage manier iets obsceen hadden. Mijn maag kneep hem even. Misselijkmakend, maar niet negatief bedoeld, eerder als een fundamenteel noodzakelijk iets: bij Berlinde De Bruyckere kom je niet eventjes beelden bekijken, ze confronteert je.

Berlinde De Bruyckere: Sculptures & Drawings 2000-2014

Nog tot 15 februari 2015 toont het S.M.A.K. wat zij de eerste mid-career presentatie van het oeuvre van Berlinde De Bruyckere noemen. Een honderdtal werken die tot nu toe niet of nauwelijks in België waren te zien. Geen chronologisch overzicht maar een wandeling langs een selectie tekeningen, sculpturen en installaties die de evolutie en nuances van het oeuvre tonen. Daarin vormt Kreupelhout — Cripplewood — de monumentale installatie die te zien was op de Biënnale van Venetië in 2013 — de spil. De tekeningen vormen een wezenlijk onderdeel van de tentoonstelling: ze hangen in reeksen bijeen in dezelfde ruimtes als de sculpturen en versterken de associaties.

aaibaar?

Dikwijls wordt gewezen op het tactiele karakter van haar beelden. Tactiel, tastbaar, het is eigen aan sculpturen (hoewel je nooit iets mag aanraken van musea en suppoosten). De neiging om een beeld aan te raken, ja, de olmen beelden van Henry Moore, de witte steen van De ijsbeer2 van François Pompon. Maar een wassen beeld van Berlinde De Bruyckere? Haar beelden zijn aanwezig, zijn ruimtelijk, zijn present. Maar ik vergenoeg mij met te kijken naar de evocatie van huid en beenderen en zelfs hout in was. Haar beelden nodigen niet uit om aan te raken. Zelfs niet een compositie als Zonder titel, 2002: een ladenkast met daarop wollen dekens en een teddybeerachtig ding, gemaakt uit dekens. Hoewel dit iets ludiek heeft, en zeker niet luguber is als veel van haar werk, heeft ook dit liggend wollen dier iets ongenaakbaar. Aanraken zou iets verstoren. Een fragiele droom?

horizontaal

Een rechtopstaand beeld maken — zeker van een menselijke figuur — is alleen al om technische redenen niet makkelijk. Maar er is meer waarom de liggende figuur zoveel gebruikt wordt. Dikwijls toont het liggend naakt een intieme, voluptueuze sfeer, zoals in de beelden van Maillol. Of verslagenheid, zoals bij Henry Moores reeks Fallen Warriors of zijn Reclining Figures, die zo reminisceren aan zijn tekeningen van slapende mensen in de Londense ondergrondse schuilkelders.
Berlinde De Bruyckere toont — zo voel ik het — de vermoeide mens, de gekwetste mens, de mens die opgegeven heeft. Zij durft een stille schreeuw te slaken, laten zien wat we niet willen zien. Je komt zomaar niet weg van haar beelden. Gedaan met het wegmoffelen van onze oudjes en zieken, met de gruwels van onze verre oorlogen. Dingen moeten onder ogen gezien worden. Niet meer leuteren zoals op het nieuws “… werd een massagraf gevonden met honderden vermoorde mannen, vrouwen en kinderen… en dan nu voetbal: Anderlecht heeft op het nippertje…”
Bij haar beelden lees je La condition humaine van Malraux, of gedichten van Nachoem M. Wijnberg of je luistert naar de strijkkwartetten van Dmitri Sjostakovitsj.
Er zijn wel enkele uitzonderingen op het horizontale. Bijvoorbeeld Hanne, de rechtopstaande vrouw die zich verbergt achter het lange haar. Haar handen lijken zich vast te klampem aan dat haar, en haar hele houding is er een van liever gaan liggen. Of het paard dat niet volledig ligt omdat het nog met een poot vast hangt. De kruisiging van Matthias Grünewald is nooit ver weg.
Of J.L., een denkende mens op een kruk, een soort Job, terneergeslagen, zeker niet rustig zijn opties overleggend zoals bij Rodin, maar eerder zijn droefenis ondergaand. En zonder hoofd, zoals al haar beelden (behalve dan, merkwaardig, haar paarden). Door het hoofd weg te nemen, wordt ook het biografische weggenomen3. De gevoelsuitingen die de lichamen tonen, worden daardoor bovenpersoonlijk.

eerlijkheid

Ik heb niet per se schoonheid nodig, eerlijkheid wel. Het is misschien een tegenspraak, maar dit troosteloze nodigt mededogen uit en geeft daardoor toch troost. Ik vind dat ook in haar sterke tekeningen. Het zijn misschien voorstudies, gedachteoefeningen voor sculpturen, maar zij staan ook op zichzelf. In haar tekeningen wel meer verticale figuren, maar nooit de fier en sterk rechtopstaande mens. Geen gelaat, daarentegen bloedend haar, een zwaar gewei dat het torso naar voor dwingt.
Berlinde De Bruyckere maakt eerlijke kunst, zonder toegevingen, niets om het wat makkelijker of verteerbaar te maken. Ik vraag mij af hoe zij zichzelf daarbij voelt, als mens die steeds met deze zware thematiek bezig is.

kreupelhout

Hier hadden we naar uitgekeken. Kreupelhout4, een omgevallen boom, niet een majestueuze stam, eerder het takkengewoel van wilgentakken dan een beukenstam. Takken die ledematen zijn met doeken tegen het bloeden, met stutten, met lompen en gevulde zakken, misschien de schuilplaats van een clochard. Wachtend alleszins, niets anders meer mogelijk, wachtend op de zwammen en schimmels, mieren en wormen die van deze minuscule habitat bezit zullen nemen.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedin

Comments are closed.

  1. Berlinde De Bruyckere & JM Coetzee, Allen vlees
    Berlinde De Bruyckere & JM Coetzee, Allen vlees

  2. François Pompon, De ijsbeer, Middelheim
    François Pompom, De ijsbeer

  3. In mijn foto’s heb ik ook het hoofd van toevallige bezoekers weggenomen.

  4. Berlinde De Bruyckere & JM Coetzee, Cripplewood–Kreupelhout
    Berlinde De Bruyckere& JM Coetzee, Cripplewood



boekenkast-1

boekenkast-2

boekenkast-3