Categories

In 2005 Jean-Pierre Rondas interviewed the Portuguese author José Saramago for Klara, the Flemish classical radio. Saramago spoke in a very clear French. The other day I listened to the tape again and at a given moment he said: “Il faut finir avec l’utopie!”. This means something like: we have to stop (using/believing in) utopias.
And he explained this further: believing in or fabricating utopias is postponing what we should be doing now, is accepting the status quo. At that moment he was writing his political novel Seeing (which I have in the Spanish translation Ensayo sobre la lucidez).
Of course, Lenin thought the same thing. Religion was for him a utopia and as such something that prevented people to live their life here and now. While reading this book however, I couldn’t stop feeling that someone like Trotsky — and many others as well — was fabricating his own utopia. And perhaps this was the main difference between Trotsky and his nemesis Stalin: the one was a theorist, a dreamer in a way, but with an analytical mind, the other a ruthless politician.
This superbly written book tells the story of Trotsky’s exile, mainly in Mexico. Because Mr Patenaude regularly deviates into earlier periods of Trotsky’s life, this might almost be called a biography.
The main theme of Trotsky’s last years is the ill-fated battle with Stalin. Trotsky uses words, his only weapon. He writes books, pamphlets, political analyses. Stalin uses espionage, violence, political and diplomatic pressure to hunt down all members of Trotsky’s family and in the end he orders the assassination of Leon Trotsky himself.
It is an uneven battle, of course. A battle fought between opposing groups that both are just as blind.
One petty example of this: Trotsky used to be portrayed as a fascist (with the swastika, while he was a Jew!) in the American and Mexican communist press. But after the treaty between Stalin and Hitler (the Molotov–Ribbentrop Pact of 1939) the communist press had to drop the swastika.
It is a very good book. Mr Patenaude describes Trotsky as a highly intelligent man, a hard worker, a fighter, but also as a very difficult man, very demanding for his collaborators, his guards, etc. We follow the changing relationship with Diego Rivera and Frida Kahlo and he describes the many attempts to assassinate Trotsky.

A fine piece of history writing that surpasses the biographical because it also portrays an entire period.

Stel, liefste, jij en ik leefden in liefde samen.
Het gras moet nog gekort, de bloemen ververst.
Hoe vind jij dit boek? mag de radio zachter?

Stel, wij leefden in het zacht genot van alledag.
En dikwijls, bij mekaar nestelend, fluisteren
wij de koosnaampjes die van ons zijn, en lachen.

Dan zou het kunnen, liefste, dat voortdurende
nabijheid onze liefde vermoeit en vertroebelt.
Wat is er? Niets, maar een wenkbrauw fronst.

Gewone woorden krijgen een scherpe kant.
Waarom laat je dat daar slingeren? Zet die radio af.
Dit willen we niet, vermoeidheid krijgt de schuld.

Ik plaatste dan in elke kamer telefoon,
en zou dan zogezegd weggaan, gaan schaken,
maar belde je op, van kamer naar kamer.

Dan hoorden we plots terug warmte in de stem
en de behoefte om lang en intiem te praten,
een laatavondgesprek, een te ontginnen taal.

© Jan Mariën

Vorig jaar in oktober bezocht ik samen met mijn vriendin de boekenbeurs Het Andere Boek in Antwerpen. Je weet hoe dat gaat: ik snuffel wat hier, zij snuffelt wat daar. Maar zij was ook nog naar een lezing geweest en daardoor had ik alle stands al wat langer kunnen doorzoeken. Ik hing dus wat rond terwijl zij boeken inkeek en plots viel mij een grote poster of affiche op. Met daarop een gedicht van Leonard Nolens.
Ik had van Nolens alleen Een fractie van een kus, gekregen van iemand die me dierbaar was en die het bundeltje waarschijnlijk alleen gekocht had omdat het woordje ‘kus’ er in voorkwam. Maar ik kende Nolens nog niet echt als dichter, was nog niet gepakt door zijn poëzie. Toen ik dan in Het Andere Boek dat gedicht rustig las, was ik wel onder de indruk. Het was een zeer goed gedicht. Op de poster stond dat het gedicht uit de bundel Hart tegen hart kwam. Ik nam me voor deze bundel te kopen en ik dacht dat ik dan dit gedicht wel zou terugvinden.

Maar toen ik later via internet het boek wou kopen (bv via De Groene Waterman), merkte ik al gauw dat het niet meer vrij in de handel te verkrijgen was. Dan maar Abebooks proberen, daar vind je alles. Toch vond ik ook daar slechts enkele exemplaren en ik kocht — natuurlijk — een mooi ingebonden uitgave.
En dan kwam het via de post, altijd een heerlijk moment: Hart tegen hart, Gedichten 1975-1990. Het verraste me dat het een verzamelbundel was en ik begon wat te grasduinen op zoek naar het bewuste gedicht, waarvan ik ondertussen echt alleen nog een sfeer kon herinneren. Ik dacht dat ik het wel zou herkennen.
Maar dat was niet zo. En dan heb ik het boek ongeveer van voor naar achter gelezen en ik kwam onder de indruk van de sterke poëzie van Nolens, het gedicht vond ik echter niet.

Dat gedicht begon een beetje te spoken. Ik had het gelezen en het kwam uit deze bundel. Tot ik ergens ontdekte dat er een tweede bundel Hart tegen hart bestond, met gedichten van 1975 tot 1996. En nu vond ik slechts één exemplaar en dat was dan nog in de Verenigde Staten. Ik heb het dan maar besteld en het was ruim een maand onderweg. Toen het toekwam was de vreugde groot. Ik moest alleen maar in de laatste jaren zoeken, de gedichten tot 1990 had ik al allemaal doorzocht. En ja, ik vond het.

Vermoeidheid

Als wij, de grote mensen, moe zijn
Van het praten met elkaar,
Als wij moe zijn van het slapen
Met elkaar, het wandelen
En handeldrijven met elkaar,
Het tafelen en oorlog voeren

Met elkaar, als wij moe zijn
Van elkaar, van het elkaren
Van elkaar, dan zetten wij de kat
Op onze schouder, gaan de tuin in
En zoeken de kinderstemmen achter
De hoge hagen en in de boomhut.

En zwijgend leggen wij onze vermoeidheid
In het gras, en de jaren die zwaar
En donker sliepen in de zoom
Van onze jas ontbloten zich daarboven
In een jongenskeel en dansen op
En neer in een vochtige meisjesmond.

Als wij, de grote mensen, moe zijn
Van het praten,
Van het praten,
Van het praten met elkaar,
Gaan wij de tuin in en verzwijgen ons
In de kat, in het gras, in het kind.

Leonard Nolens