Categories

Barber van de Pol
Cervantes & Co
In plaats van voetnoten
Essays

In februari trok ik naar de bibliotheek van Harelbeke luisteren naar Barber van de Pol die kwam praten over haar vertaling van de biografie van Edwin Williamson Borges, a life. Als Borges-vertaalster zal dit voor haar wel een leuke opdracht geweest zijn. Ik had de biografie reeds in het Engels gekocht. Zij praatte vooral over Borges zelf, over vertalen ook.
Ik wou de gelegenheid niet voorbij laten gaan, want ik had met zeer veel bewondering haar boek over Erasmus gelezen: Lieve Erasmus, Verkeren met een denker.
Deze dame heeft heel wat in haar mars, getuige haar vertaling van het monumentale werk van Cervantes: De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha. Ik zoek haar vertaling al een tijdje, maar dan in de oorspronkelijke gebonden uitgave. De paperback editie is nog steeds te krijgen, maar voor zo’n volumineus werk staat paperback gelijk aan harakiri (gezien vanuit het perspectief van het boek). Ik zou haar vertaling graag parallel lezen met het oorspronkelijke werk.
Bij wijze van voorgerecht heb ik dan maar deze bundel essays over het vertaalwerk van de Quijote gekocht. Het bevat een aantal essays voornamelijk rond vertaalproblemen bij de Quijote, ook over vertalen in het algemeen, en enkele memories over reizen naar Spanje (ook in het kader van Cervantes). Het spijt me voor haar dat vertalen — een titanenwerk — zo ondergewaardeerd wordt. Op verschillende plaatsen merk je de soms wat verzuurde opmerkingen. Zij verdient zeker erkenning en waardering, en die komen ook van hier.

A.B. Yehoshua
A Woman in Jerusalem

An immigrant woman dies in one of the many suicide bomb attacks in Jerusalem. It takes some time before she is identified thanks to a pay slip. A journalist finds out that the company for which she was working didn’t even notice her absense.
This sets in motion a strange saga. The owner of the company orders his human resources manager to get to the bottom of the affair. When the owner is informed of what really happened he wants to atone in a very thorough way. By then the human resources manager is personnally involved.
This is the start of a strange odyssey with the dead body to a far away country — something like Siberia.

What a coincidence that I read this book now, after reading Raimond Gaita’s The Philosopher’s Dog. Because one of the themes of this book is the significance of the uniqueness of a human being. And for Gaita this shows even in the way we treat our deceased ones. Gaita’s father even treated their deceased dog with respect and gave it a proper burial. In the chapter ‘The Honour of Corpses’ he writes:

What we did for Orloff [the dog] human beings do for each other more elaborately. We did not just put him in a hole and cover him with earth for the many practical reasons there are to do such a thing. We gave him a ‘burial’, and by standing at the graveside we observed a simple ritual of mourning. But no words were said over his grave, no marker was placed on it and no remembrance candles were lit on the anniversary of his death. That we did as much as we did was an expression of the degree to which Orloff had become ‘one of us’, part of the family. That we limited it to what we did marked his distance from us, the distance we express when we speak of ‘human beings and animals’ and when we ask, ‘But for a dog?’
Rituals for dead human beings are not only more elaborate than for animals but extend over long periods, sometimes for generations, observed by children and even by grandchildren who visit the grave, tend it, remember the dead in prayers and even, sometimes, light memorial candles thirty or more years after they have died. Perhaps for that reason we accede so easily to the claim, only half true, that such rituals are for us, the living, and were so from the day of the burial. [The Philosopher's Dog, p. 85]

This of course is the ultimate sign of respect for a human being. The ritual acknowledges the deceased as a person in its own right and makes a special bond between the mourner and the deceased. This is illustrated in a very fine way in Mr Yehoshua’s novel.
In sad contrast to this, remember the way the USA government tried to stash away the coffins with killed soldiers of the Iraq war. What a slap in the face of these soldiers that died in vain and how humiliating it must have been for their families.

There are many ways to treat living and dead human beings, and this small book gives a heartwarming example.

I have this bad habit of reading several books at the same time. I was reading (and still am) Richard Dawkins’ The Selfish Gene. Then I picked up Julian Franklin’s Animal Rights and Moral Philosophy, which was rather boring, and this made me think of Raimond Gaita. Because I remembered that he treated this bond we have with animals in a much finer way in stead of skirmishing about legal niceties and Kants categorical imperative.

So I started reading Gaita again. But this is by no means an easy book. Gaita tries to find out what our bonds with animals and nature are and what this knowledge means for our attitude towards life.

Our understanding of the definitive facts of the human condition — our sexuality, our vulnerability to misfortune, our morality — is determined through and through by our creatureliness. Like other living creatures we die rather than break down. Ashes to ashes, dust to dust, rather than rusting or recycling, is the manner of our ending. [p. 28]

Gaita tries to find a balance between downright reducing the human species to animal ‘level’ like John Gray does in Straw Dogs and on the other hand the well-known pedestal. Also:

[a]ttempts to explain and also to reconstruct our deepest values by looking to evolutionary theory belong to a family of ethical theories that assume that those values serve purposes. [p. 181]

Gaita discards the usual ways to see animals or as completely inferior or in a mystical sympathetic way. He places man and animal side by side on the same planet, with many of the same problems, but of course with utterly other possibilities. From this point of view he looks at meaning, at creatureliness, at the preciousness of the human being.

When dogs respond to our moods, to our pleasures and fears, when they anticipate our intentions, or wait excitedly to see wether we will take them for a walk, they do not assume that we are sensate beings with intentions. I imagine that it was the same for us in our primitive state. Out of such unhesitating interactions, between ourselves, and between us and animals, there developed — not beliefs, assumptions and conjectures about the mind — but our very concepts of thought, feeling, intention, belief, doubt and so on. Misunderstanding this, captivated by a picture of ourselves as spectators, certain about our own minds, we have misconstrued the natural history of the development of our concept of the mind. We have constructed the fiction that at a certain point of intellectual development we had to step back from our assumption that others have minds and to seek evidence for it. Only then, we think, did we make ourselves worthy hosts to the gift of reason. It is an edifying narrative, but it is, I believe, fiction. [p. 61]

Exit Descartes…
As I said, this is not an easy book. It reads very easy because of the well-told stories about animals and then, all of a sudden, you are in the midst of an intricate philosophical discours. His ideas are always very subtle. He does not make his thinking easy, even for himself I believe. But this makes it a wonderful and very rich book. I made a lot of annotations, and I’m left with the hunger to read more: his A common humanity, Thinking about love and truth and justice and Wittgenstein’s Philosophical Investigations. And I think I’ll have to read it again some time, because there are so many ideas in it.
Did you read it? And if so, in what way did it affect you?

→ Raimond Gaita

I love books. This should be obvious to anyone who already visited my site. But I love books in the first place because I like to read them. Of course, the book as physical object matters a lot to me too. Just have a look at my books about books.
If a publisher cares to combine fine paper, excellent typography, a sensible layout, a good and attractive binding and a good text in one volume, then I’ll almost certainly buy that book. Almost, because in the first place the content has to be of interest to me.

This makes me a collector, but not an obsessive one. I’m not one of those guys that only collect first prints. I couldn’t care less.
Let me give an example. Years ago I read Michael Ondaatje’s lovely novel The English Patient in a hardback edition I borrowed from the library. Later I bought the novel in a paperback edition and reread it. And still later (probably at the time of the movie) I gave the paperback to my son and bought — thanks to Abebooks — a very fine hardback edition. Certainly not a first print: it was first printed in 1992 and this volume was published in 1999 by Alfred A. Knopf (the 24^th printing!) But it is a very lovely volume and it even gives information on the typeface: Fairfield by Rudolph Ruzicka.

But sometimes, sometimes, I let myself be seduced by a special edition or a special occasion. So when Penguin Classics published a special limited edition series to celebrate its 60^th anniversary, I was very interested. This series was special because they republished five classic novels and asked leading designers — not bookmakers — to create a new edition. Every designer had to create a luxurious hardback which would be presented in an acrylic slipcase. The Guardian published in its Saturday Arts Review of Ocober, 28, 2006 an article about the five volumes.
Penguin has always had a lot of attention for the design of its books and attracted many well-known typographers and book designers. Phil Baines wrote an excellent book about it: Penguin by Design, A Cover Story 1935-2005.

I was attracted to Ron Arad’s version of Fyodor Dostoyevsky’s The Idiot. And again, the content came first. I liked to read Dostoyevsky many years ago, but I never read The Idiot. There was scant information about the book, but Arad’s creation looked very daring to me. So I bought it, blindly. And here it is: number 447 of 1000.

With his design, Ron Arad is very modern and at the same times he goes back to the first days of printing. First, he doesn’t use an acrylic slipcase, he makes a box of it. And the cover of the box is made out of a Fresnel lens. When you look at the cover you can see the four edges of the book block in a distorted way. The book block itself is suspended within the box and looks like a precious thing in a jewel box.
The book block is bound in a traditional way, you can see all the threads like for a hardback edition, but it has no front or back cover.
Surprisingly, this feature goes back to customs in the 16^th century. Books were often bought this way — bound but without covers — and it was left to the buyer’s discretion to let the book bind in the way he preferred (or could afford). And the way this book block is presented in its box makes me think of those ancient bibles protected by wooden covers with leather finishing and copper locks.
Ron Arad is a designer, known for several chairs and certainly for his Bookworm bookcase. More information about him on designboom.

So, I’m the happy owner of this fine book object. But I’m afraid it will be difficult to read on a train.

I bought this book because I loved his previous one The Curious Incident of the Dog in the Night-Time. That one was a revelation to me. How someone could empathize in that superb way with a fifteen year old autistic boy.
This book does not have the same ground-shifting power, but it is funny, hilarious and sad at the same time.
This man George Hall, pensioned and very much in control of his life, one morning finds he has a lesion and jumps to the conclusion that he’s got cancer. This idée fixe won’t leave his head and is deranging him in a serious way. He stops worrying about the cancer because he realises that he’s becoming crazy. Not a fine idea at any time, but his daughter is going to marry in a few weeks to a man he doesn’t like. He’ll have to meet his son’s boyfriend at the wedding and to make the disaster complete he finds out that his wife is having an affair with one of his old colleagues.

Mark Haddon puts himself in the place of every member of the family as the wedding is coming nearer. There is a lot of stress, misconception and failed communication in the air. And while he kept me concerned for the sorrowful state this ageing man is in, he made me laugh out loud several times.
I think this is a great book, really. And it shows one can write a page turner about real life situations in stead of having to resort to dubious spy novels like le Carré’s The Mission Song.

I don’t know precisely why I bought this book. As so often, I bought it in an impulsive way. Probably it had something to do with the idea of creatureliness of Raimond Gaita, and the idea that the way we treat animals tells us a lot about how we treat other humans.

The author, Julian Franklin, really does care about animals. He’s been a vegetarian for decades. He writes on animal rights. And in this book he is trying to construct a concrete moral basis for animal rights. On this account he has got to tackle Kant’s categorical imperative. And Descartes’ mechanical views of animals. And it all seems somewhat artificial.

Why don’t they just ask a few questions at the biologists? It amazes me that philosophers still go on constructing world systems built on previous philosophical thinkers, but with so little attention to the rest of the (scientific) world. C.P. Snow already underlined this problem in The Two Cultures, his 1959 Rede Lecture.
Almost 150 years after the publication of The Origin of Species philosophers still find it difficult to refute Descartes man-centred system.

Anyway, Raimond Gaita‘s way of writing appeals to me more. He tries to enrich our sense of being human and our place in the world through our sense of the creatureliness of animals.

El soneto es una forma de poesía que tiene una respetable historia. Inventado en el siglo xiii en Sicilia el soneto conquistó el mundo literario en el siglo xiv gracias a Dante Aleghieri y Francesco Petrarca. Luego ha inspirado a poetas como Shakespeare, Spencer, Wordsworth, Cervantes, Lope de Vega y muchos otros.
Pero también a escritores modernos como Jorge Luis Borges, Federico García Lorca y Pablo Neruda.

¿Por qué todavía hay poetas que eligen el soneto en vez del verso libre? Tal vez el verso libre es demasiado libre. Veamos el caso de Neruda. Ha escrito un sinfín de odas. Oda a la sal, al color verde, oda al aceite, oda al pícaro ofendido… Pero el mismo Neruda también escribió sus famosos Cien sonetos de amor.

¿Por qué elegir una forma de poema con tantas restricciones y reglas? ¡Precisamente por eso! Porque demasiada libertad puede ser contraproducente. Es como si en un examen el profesor le pidiera a un alumno escribir un ensayo sin darle un tema. Si el profesor le da un tema, puede parecer un corsé pero en realidad es una ayuda.

Lo mismo con el soneto. Creo que las restricciones del soneto son muy conocidas: 14 versos endecasílabos, es decir versos de once sílabas, distribuidos en dos cuartetos y dos tercetos. Y un esquema de rimas que en su forma clásica es abba abba cdc cde.
Para mí este esquema de rimas es superficial. Lo que es más importante es el desarrollo de una tesis. El soneto tiene una tensión interna.
Querría compararlo con un chiste. Lo que pasa cuando cuentas un chiste es que construyes una tensión para terminar en la gracia (une pointe en francés). Lo he visualizado en este diagrama. La intensidad del cuento sigue creciendo hasta un fin abrupto, seguido — esperamos — por risas.
Un soneto tiene una gráfica comparable. En los ocho primeros versos se esboza una situación, un ambiente, una premisa para culminar en una pregunta, un planteamiento. Esa es la primera ‘cumbre’ en el diagrama.

Es un poco como en una película que se ve en una cadena comercial. Una calle oscura. Llueve y el viento silba. Entra un hombre con sombrero negro e impermeable. Lleva guantes de cuero. Tiene una navaja en su mano derecha. La música subraya con violines chillones el suspenso insostenible. En este momento… comienza el spot publicitario.
Por suerte, no hay publicidad en un poema. Una razón más por la que leer un poema es mucho más satisfactorio que por ejemplo ver VT4.
No hay publicidad, pero sí una fractura. En la segunda parte del soneto el poeta construye una reacción, tal vez una contradicción. O algo más personal , un cambio de sentido. Para culminar en el último verso en un clímax y de vez en cuando un anticlímax.

Un ejemplo aclarará todo esto. He elegido una pequeña joya del poeta holandés Martinus Nijhoff. Se trata de un poeta con writer’s block que espera que su mujer pueda darle un tema. A ver.

Es un poema divertido, ¿no? Obsérvese que el poeta utiliza un esquema de rimas abba cddc efe eff y versos de diez sílabas. Pero lo importante es que el poeta logra esbozar un ambiente acogedor, la nerviosidad del poeta y el anticlímax de la respuesta.

Pasamos a Jorge Luis Borges. Para demostrar que el soneto puede hablar sobre temas más serios. Borges solía escribir sonetos con un esquema de rimas muy rígido pero sin estrofas y muchas veces sin un clímax en el octavo verso.
¿Qué piensa de su poema La Pantera en donde la cautividad de la pantera es un símbolo de la predestinación de cada uno?

Si le interesa podría comparar este soneto con el poema Der Panther de Rainer Maria Rilke. Muy lindo pero un poco deprimente, ¿no? En cambio sería difícil encontrar poemas deprimentes en la obra de Pablo Neruda. Desesperados y atormentados, sí. Enfurecidos, también. Enamorados, muchos.
Cualquier lector de su extensa obra, el Canto General, Veinte poemas de amor y una canción desesperada, Residencia en la tierra, las Odas, etc, podría pensar que Neruda no tendría tiempo para contar versos y esquemas de rimas.

Pero lo ha hecho de una manera convincente. Escribió cien sonetos de amor divididos en las partes de un día o una vida: la mañana, el mediodía, la tarde, la noche. Son sonetos sin rimas y en su genuino estilo narrativo. El conjunto tiene una intensidad enorme. Y varios poemas pertenecen a los mejores que ha escrito.

Para terminar le propongo leer el Soneto xciv.

En inglés este tipo de novela se llama campus novel. Esa novela corta es una combinación de un campus novel y de un ensayo de realismo mágico. ¡Y como postre un desenlace feliz!
Se podría comparar esta novela corta con un cuento de Borges, a cause del tema y del ambiente extraño, pero no quiero que Borges se muriera otra vez, y esta vez de vergüenza.
No obstante, lo he leído de un tirón.

Ik heb een kleine verzameling strips waarvan de eerste exemplaren (Nero’s van Marc Sleen) dateren van 1964! Maar ik ben pas later beginnen verzamelen, aangespoord door het genoegen dat ook mijn kinderen aan strips hadden. Ik herinner me dat we soms op regenachtige zondagnamiddagen met zijn allen en een stapel strips zaten te genieten. Af en toe schoot er iemand in de lach, en de anderen moesten dan weten met elke passage…
Hoewel ik alle Kuifjes heb, ging mijn voorkeur toch eerder uit naar de humor van Nero, de tekenstijl van Franquin (met vooral de onvergetelijke Guust Flater), de souplesse van Lucky Luke, de flegmatieke Clifton. De Kuifje-albums waren natuurlijk al een generatie ouder.
Evengoed heb ik steeds genoten, niet zozeer van het verhaalelement, maar vooral van het zuivere geheel van de albums. Denk dan aan een kunstwerkje als De Juwelen van Bianca Castafiore of Kuifje in Tibet.
De figuur van Hergé heeft me echter steeds geboeid: de verteller, de kunstenaar, de verzamelaar, de filosoof. Meer dan welke andere strip ook is Tintin een internationaal symbool geworden. Vanzelfsprekend wil men dan de schepper van de Tintin-wereld leren kennen. En vermits die schepper echt een persoonlijkheid was, is het begrijpelijk dat heel wat mensen hem in de kijker willen plaatsen (en zelf mee een klein plaatsje krijgen in het pantheon).

Mijn recentste aanwinst is Hergé collectionneur d’art met foto’s van André Soupart en een tekst van Pierrre Sterckx. Ik wist reeds lang dat Georges Remy een kunstverzamelaar was. In een interview van jaren geleden voor Humo zag ik een foto van hem met op de achtergrond een grote zeefdruk van Roy Lichtenstein met de kathedraal van Rouen (de schilder Monet indachtig). Ik was dan onmiddellijk verkocht, en het boek ook. Natuurlijk brengt dit boek niet veel nieuws, maar er staan wel echt mooie foto’s in. Hergé had een zeer goede smaak en was een verzamelaar puur op gevoel — hoegenaamd niet om te beleggen. Hij kocht zowel Egyptische als Afrikaanse kunst als ook moderne en avant-garde kunst. Buiten de reeds genoemde Lichtenstein vind je hier ook werk van David Hockney, Pierre Alechinsky, Louis Van Lint, Frits Van den Berghe, Karel Appel, Alexandre Calder, Jean Dubuffet en verschillende andere.

In september nog kocht ik op een wekelijks marktje te Saint Chinian (Pays d’Oc) bij een tweedehands boekenstalletje — tussen beenhouwers en kaasboeren en ambachtelijke prutsen — een mooi filosofisch werkje van Michel Serres: Hergé mon ami. Dit boekje was uitgegeven in 2000 en het zat nog in zijn oorspronkelijke plastic verpakking…

Ik heb voornamelijk veel gehad aan de Entretiens avec Hergé van Numa Sadoul. Sadoul wist als geen andere de kunstenaar te interviewen. Hij bundelt verschillende lange gesprekken over zijn verleden, zijn levenshouding, en een bespreking van al zijn werken tot een formidabel geheel. Aangezien Hergé de teksten minutieus heeft nagekeken, mag dit werk als een soort geautoriseerde biografie beschouwd worden. Hergé kwam hieruit te voorschijn als een bedachtzaam en wijs man, een gevoelig iemand met zin voor humor. En iemand die een verleden meesleept en er heeft weten mee te leven. Kuifje in Congo werd nu eenmaal getekend en uitgegeven en ook al ben je later helemaal veranderd, je sleept dat eeuwig met je mee op een manier waarop wij gewone stervelingen onze kleine zonden niet hoeven mee te slepen.
Daarnaast heb ik ook nog het werk van Benoît Peeters: De wereld van Hergé. En natuurlijk al zijn albums. Maar ik ben er nog niet toe gekomen om ook al mijn strips op te laden in mijn database. Ik heb al werk genoeg met mijn verzameling boeken. Deze website bestaat nu 2 jaar en nog steeds is alles niet opgeladen. Dit kan natuurlijk een uiting van mijn aangeboren luiheid zijn. Reden te meer om mijn slecht geweten niet nog eens extra te belasten met een project om ook mijn strips — een 700-tal — op te laden.

→ Hergé